قیمت کاکائو در سال گذشته تحت تأثیر آفات، بیماریها و شرایط نامساعد اقلیمی در غرب آفریقا، تا نزدیکی ۱۳ هزار دلار در هر تن افزایش یافت. ساحل عاج و غنا، بهعنوان تأمینکنندگان بیش از نیمی از کاکائوی جهان، بیشترین آسیب را دیدند.
با بهبود نسبی چشمانداز برداشت و کاهش تقاضای جهانی، قیمتها در سال جاری حدود ۵۰ درصد افت کرده است؛ افتی که آن را در مسیر شدیدترین کاهش سالانه از دهه ۱۹۶۰ قرار میدهد. با این حال، این کاهش هنوز به قفسههای فروش شکلات نرسیده است.
چرا شکلات ارزان نمیشود؟
در ایران، مسئله فقط قیمت جهانی کاکائو نیست. تولیدکنندگان شکلات با انباشت هزینههای مزمن مواجهاند:
- خرید مواد اولیه با ارز گران و بعضاً تأخیری
- کمبود و تخصیص نامنظم روغنهای مصرفی
- افزایش هزینه انرژی، بستهبندی و حملونقل
- و مهمتر از همه، قیمتگذاری دستوری که اجازه انتقال هزینهها به قیمت فروش را نمیدهد
نتیجه این معادله روشن است: کاهش سود، زیان عملیاتی و افت انگیزه تولید. بسیاری از واحدها برای بقا، نه به کاهش قیمت، بلکه به تغییر در فرمولاسیون روی آوردهاند.
تغییر دستورالعملها؛ راهحل ناگزیر صنعت
بر اساس گزارشهای بینالمللی و شواهد داخلی، تولیدکنندگان شکلات در ایران و جهان برای مدیریت ریسک، به چند مسیر همزمان حرکت کردهاند:
- کاهش درصد کاکائو در برخی محصولات
- کوچکسازی اندازه شکلاتها بدون تغییر قیمت اسمی
- استفاده هدفمند از جایگزینهای کرهکاکائو در روکشها و محصولات کامپاند
- تمرکز بر محصولات اقتصادیتر بهجای شکلاتهای پرکاکائو
این تغییرات، تصمیمات کوتاهمدت نیستند و بازگشت از آنها حتی در صورت ثبات بازار، ساده نخواهد بود.
فشار مضاعف بر صنعت داخلی
فعالان صنعت شیرینی و شکلات بارها هشدار دادهاند که در شرایط فعلی، افزایش هزینه تولید در کنار قیمتگذاری دستوری، عملاً سود تولیدکننده را حذف میکند. پیامد آن، کاهش تولید، توقف خطوط، افت کیفیت و تهدید صادرات است.
ایران که تا چند سال پیش یکی از بازیگران مهم صادراتی در منطقه بود، اکنون با ریسک از دست دادن بازارهای هدف مواجه است؛ چراکه رقابتپذیری قیمتی و ثبات تأمین، هر دو تضعیف شدهاند.
آینده بازار؛ تثبیت قیمت یا تغییر ماهیت شکلات؟
تحلیلگران معتقدند حتی اگر قیمت کاکائو در ماههای آینده پایین بماند، قیمت شکلات بهسرعت کاهش نخواهد یافت. ساختار جدید هزینهها، بدهیهای انباشته تولیدکنندگان و سیاستهای کنترلی، مانع تعدیل سریع قیمت میشود.
در چنین فضایی، شکلات بهتدریج از یک کالای مصرفی روزمره به محصولی انتخابیتر و گرانتر برای بخشی از خانوارها تبدیل میشود؛ مگر آنکه سیاستگذاریها، بهجای کنترل قیمت نهایی، بر پایداری تولید و تأمین مواد اولیه متمرکز شود.
صنعت در دوراهی بقا
بازار امروز شکلات، بیش از آنکه تحت تأثیر افت قیمت کاکائو باشد، اسیر تصمیمات ساختاری است. مسیر فعلی نشان میدهد که صنعت، راه بقا را نه در کاهش قیمت، بلکه در اصلاح دستورالعملها و مدیریت هزینه یافته است؛ مسیری که اگر با حمایت هوشمندانه همراه نشود، میتواند به کوچکشدن سفره مصرف و تضعیف تولید ملی منجر شود.