مسیرهای واردات ایران آنقدر گسترده است که هیچ محدودیتی ندارد، جنوب را ببندند از شمال می‌آوریم، مرزهای طولانی، هوایی همه اینها را بارها در عمل ثابت کرده‌ایم، این صحبت‌های یک وارد کننده است.
وی گفت: «دولت ارز بدهد از زمین و زمان کالا میاوریم، هیچ محدودیتی برای ما وجود ندارد».
اما دولت نیز نباید بی‌گدار به آب بزند و باید سیاست‌های خود را با شرایط موجود تطبیق دهد. جنگ و اختلال در مسیرهای تجارت جهانی می‌تواند هم‌زمان هزینه تولید، حمل‌ونقل و واردات کالاهای اساسی را افزایش دهد. در چنین شرایطی، امنیت غذایی فقط با ذخیره‌سازی و واردات تأمین نمی‌شود. افزایش تولید داخلی و کاهش وابستگی به نهاده‌های وارداتی نیز باید در اولویت سیاست‌گذاری قرار گیرد.
کارشناسان امنیت غذایی معتقدند: ایران برای کاهش آسیب‌پذیری زنجیره تأمین باید برنامه‌ای هماهنگ در سه بخش تولید، تجارت و توزیع اجرا کند. هدف این برنامه باید استمرار تولید، جلوگیری از توقف واحدهای تولیدی و حفظ دسترسی خانوارها به غذای کافی باشد.
تولید داخلی؛ محور کاهش وابستگی
ابراهیم مرادزاده کارشناس ارشد کشاورزی می‌گوید: نخستین اولویت، افزایش تولید اقتصادی محصولات اساسی، مانند گندم، جو، برنج، دانه‌های روغنی و محصولات پروتئینی است. حمایت از کشت این محصولات باید بسیاری جدی در نظر گرفته شود زیرا کشور در تامین کالاهای اساسی وابستگی بیشتری دارد.
وی معتقد است: تأمین به‌موقع بذر، کود، سوخت و ماشین‌آلات و پرداخت مطالبات کشاورزان، از اقدامات فوری برای حفظ تولید است. تأخیر در تأمین نهاده‌ها یا پرداخت مطالبات می‌تواند توان کشاورزان برای کشت بعدی را کاهش دهد.
واردات با وابستگی کمتر
در کنار افزایش تولید، ایران باید وابستگی به یک کشور، بندر یا مسیر حمل‌ونقل را کاهش دهد برای گندم، برنج، روغن خام، ذرت، کنجاله سویا و کود شیمیایی، باید چند مبدأ تأمین و مسیر جایگزین تعریف شود.
افزایش استفاده از ظرفیت بنادر شمالی می‌تواند ریسک اختلال در واردات را کاهش دهد که به گفتته مسئولان داخلی طی چندماه گذشته دو برابر شده اما ظرفیت افزایش همچنان وجود دارد. این اقدام باید با تقویت تجهیزات تخلیه و بارگیری، انبارداری و حمل ریلی و جاده‌ای همراه باشد.
از دیگر سو وارد کنندگان معتقدند، تخصیص ارز به کالاهای اساسی نیز باید بر اساس موجودی واقعی، نیاز مصرفی و زمان رسیدن محموله‌ها انجام شود. ترخیص سریع کالاهای ضروری، هماهنگی گمرک و بانک مرکزی و جلوگیری از رسوب نهاده‌ها در بنادر، برای استمرار تولید اهمیت دارد.
در عین حال، واردات اضطراری نباید به جایگزین دائمی تولید داخلی تبدیل شود. سیاست وارداتی باید کمبود کوتاه‌مدت را جبران کند و هم‌زمان با حمایت از تولید رقابت‌پذیر داخلی، وابستگی بلندمدت را کاهش دهد.
تقویت ذخایر و توزیع؛ پشتوانه تولید داخلی
ذخایر راهبردی باید بر اساس مصرف واقعی، زمان جایگزینی واردات و احتمال اختلال در تأمین تنظیم شود. همچنین، موجودی انبارها، محموله‌های در راه و نیاز استان‌ها باید به‌صورت مستمر پایش شود.
توزیع نهاده‌های دامی باید بر اساس ظرفیت واقعی تولید انجام شود. حمایت از خانوارهای کم‌درآمد و مقابله با احتکار نیز برای حفظ دسترسی مردم به غذا ضروری است.
تجربه جنگ اوکراین
بررسی فائو از ۲ هزار و ۶۱۲ بنگاه کشاورزی اوکراین در سال ۲۰۲۴ نشان داد که ۵۳ درصد بنگاه‌ها تصمیم‌های عملیاتی خود را به‌دلیل جنگ تغییر داده‌اند. همچنین، ۸۲ درصد تولیدکنندگان زراعی کود شیمیایی، ۵۵ درصد بذر و ۴۵ درصد سوخت را از نیازهای اصلی خود اعلام کردند.
این تجربه نشان می‌دهد که حفظ تولید در شرایط جنگی به تأمین نهاده، انرژی، نقدینگی و مسیر حمل‌ونقل وابسته است. ایران باید این نیازها را در برنامه اضطراری کشاورزی لحاظ کند.
راهبرد امنیت غذایی ایران باید بر افزایش تولید داخلی، کاهش وابستگی به واردات نهاده‌ها، متنوع‌سازی مسیرهای تأمین، تقویت ذخایر و توزیع هدفمند استوار باشد. خودکفایی نیز باید با توجه به منابع آب، بهره‌وری و هزینه تولید دنبال شود.