خرما در جنوب ایران پیش از آنکه یک محصول کشاورزی باشد، بخشی از زندگی است؛ در سایه نخل، روستاها شکل گرفتهاند، نسلها راه و رسم نگهداری از نخلستان را آموختهاند و فصل رسیدن میوه، برای مردمان این سرزمین نشانهای آشنا از گذر سالها بوده است.
در هرمزگان، این پیوند هنوز زنده است؛ از نخلستانهای حاجیآباد و رودان تا باغهای میناب و دیگر مناطق خرماخیز استان، نخل بخشی از سیمای طبیعی و اجتماعی منطقه را ساخته است.
بیستوپنجم شهریورماه در تقویم رسمی کشور به عنوان روز ملی خرما ثبت شده است؛ مناسبتی که نخستین بار در سال ۱۴۰۳ در تقویم کشور قرار گرفت و اکنون در سال ۱۴۰۵، فرصتی برای توجه دوباره به جایگاه محصولی فراهم کرده که گذشتهای چند هزار ساله و ظرفیتی قابل توجه برای اقتصاد امروز دارد.
نخل؛ میراثی قدیمیتر از یک محصول
قدمت کشت خرما در سرزمینهای خاورمیانه به هزاران سال پیش بازمیگردد و این محصول در شکلگیری تمدنهای کهن مناطق گرم و خشک نقشی مهم داشته است،نخل در فرهنگ و ادبیات جوامع مختلف جایگاهی ویژه پیدا کرده و خرما نیز در بسیاری از آیینها و سنتهای غذایی، نمادی از برکت، مهماننوازی و زندگی بوده است.
در ایران نیز نخلستان تنها یک عرصه کشاورزی نیست، بسیاری از مهارتهایی که امروز در نخلداری مورد استفاده قرار میگیرد، حاصل تجربه انباشته نسلهایی است که با شرایط سخت اقلیمی جنوب کنار آمدهاند.
زمان مناسب آبیاری، گردهافشانی، مراقبت از خوشهها، تشخیص مرحله رسیدگی و شیوه برداشت، بخشی از دانشی است که در طول سالها در میان نخلداران منتقل شده است.
همین پیوند میان انسان و نخل است که خرما را به محصولی فراتر از یک کالای کشاورزی تبدیل کرده است؛ محصولی که هم در سفره جای دارد، هم در فرهنگ و هم در اقتصاد مناطق جنوبی.
ایران یکی از کشورهای مهم تولیدکننده خرما در جهان است و نخلستانهای آن در گسترهای از استانهای جنوبی و گرم کشور قرار گرفتهاند. حدود ۲۳۲ هزار هکتار از اراضی کشور زیر کشت خرماست و تولید سالانه کشور در حدود یک میلیون تن قرار دارد.
کرمان، هرمزگان، خوزستان، بوشهر، فارس و سیستان و بلوچستان، مهمترین مناطق تولید خرمای کشور هستند و تنوع اقلیمی این مناطق موجب شده است که ایران مجموعهای ارزشمند از ارقام خرما را در اختیار داشته باشد.
حدود ۴۰۰ رقم خرما در کشور شناخته شده است؛ ارقامی که هر کدام ویژگیهای خاص خود را دارند، مضافتی، استعمران، کبکاب، شاهانی، زاهدی، ربی، پیارم و مرداسنگ تنها بخشی از این تنوع هستند و تفاوت در شکل، رنگ، میزان شیرینی، بافت، زمان رسیدن و قابلیت نگهداری، بازارهای متفاوتی برای آنها ایجاد کرده است.
این تنوع ژنتیکی در کنار گستره نخلستانها، یک مزیت مهم برای صنعت خرمای ایران به شمار میرود؛ مزیتی که در صورت تکمیل زنجیره فرآوری و بستهبندی میتواند سهم بیشتری از بازارهای منطقهای و جهانی را برای تولیدکنندگان ایرانی به همراه داشته باشد.
۳۸ هزار هکتار نخلستان؛ شناسنامه خرمای هرمزگان
هرمزگان با حدود ۳۸ هزار هکتار سطح زیرکشت نخیلات، یکی از قطبهای مهم خرمای کشور است و پیشبینی شده در سال ۱۴۰۵ حدود ۲۰۰ هزار تن خرما از نخلستانهای استان برداشت شود. فصل برداشت نیز از نیمه دوم خردادماه آغاز شده و با رسیدن ارقام دیررس تا آبانماه ادامه پیدا میکند.
حاجیآباد، رودان، میناب و بندرعباس از مهمترین مناطق تولید خرما در هرمزگان هستند، در این میان حاجیآباد بهویژه با خرمای پیارم شناخته میشود؛ رقمی که به دلیل کیفیت، ظاهر، طعم و قابلیت نگهداری، جایگاهی ویژه در بازار خرمای ایران دارد.
هرمزگان از نظر تنوع نیز وضعیت قابل توجهی دارد و حدود ۵۵ رقم خرما در نخلستانهای استان کشت میشود، پیارم، خاصویی، خنیزی، آلمهتری، زاهدی، مضافتی، کریته، مرداسنگ و مجول، بخشی از مهمترین ارقام تولیدی استان هستند.
این تنوع سبب شده است که فصل خرما در هرمزگان یک فصل کوتاه و محدود نباشد؛ بلکه برداشت محصول از ارقام زودرس در خردادماه آغاز شود و با ارقام دیررس، از جمله پیارم، تا آبان ادامه یابد.
پیارم؛ برگ برنده نخلستانهای حاجیآباد
در میان نامهای متعدد خرمای هرمزگان، پیارم جایگاهی متفاوت دارد، این خرما با شکل کشیده، رنگ قهوهای تیره، بافت مناسب و قابلیت نگهداری مطلوب، از شناختهشدهترین ارقام صادراتی ایران است.
خرما پیوند ماندگار فرهنگ، معیشت و اقتصاد در هرمزگان
نخلستانهای پیارم در حاجیآباد تنها یک عرصه تولید نیستند؛ مجموعهای از فعالیتهای کشاورزی، برداشت، فرآوری، بستهبندی و حملونقل را به دنبال دارند و برای شمار قابل توجهی از مردم منطقه فرصت اشتغال ایجاد میکنند.
در کنار پیارم، خاصویی و دیگر ارقام تجاری نیز ظرفیت مهمی برای بازار داخلی و صادراتی هرمزگان دارند، خنیزی در میناب و رودان از ارقام شناختهشده بازار تازهخوری است و ارقام زودرسی مانند آلمهتری نیز به دلیل ورود زودتر به بازار، اهمیت اقتصادی خاص خود را دارند.
فصل برداشت؛ وقتی نخلستان به حرکت درمیآید
درخت خرما محصول خود را یکباره به دست نمیدهد، میوه از مرحله سبز و نارس آغاز میشود، به مرحله خارک و خرک میرسد و سپس با تغییر رنگ و افزایش شیرینی، وارد مرحله رطب و در نهایت خرمای خشکتر میشود.
هر مرحله برای مردم جنوب معنای خاص خود را دارد. خارک و خرک بخشی از خاطره غذایی مردم مناطق خرماخیز است و رطب نیز به دلیل تازگی و شیرینی طبیعی، یکی از محبوبترین شکلهای مصرف خرما در فصل برداشت به شمار میرود.
در هرمزگان، آغاز برداشت با ارقام زودرس و پایان آن با ارقام دیررس، باعث میشود نخلستانها ماهها درگیر فرآیند برداشت و عرضه محصول باشند، در سال ۱۴۰۵ نیز طبق گزارشهای موجود، برداشت از نیمه خرداد آغاز شده و تا آبانماه ادامه خواهد داشت.
پشت این فصل پرکار، ماهها مراقبت از نخلستان قرار دارد. یکی از مهمترین مراحل نیز گردهافشانی است؛ فرآیندی که به دلیل جدا بودن پایههای نر و ماده درخت خرما، برای تولید محصول اقتصادی ضروری است و هنوز بخش مهمی از آن به صورت دستی انجام میشود.
۲۰۰ هزار تن تولید؛ ظرفیتی که باید ارزش افزوده پیدا کند
تولید سالانه حدود ۲۰۰ هزار تن خرما، هرمزگان را در جایگاه سوم تولید خرمای کشور قرار داده و ظرفیت قابل توجهی برای بازار داخلی و صادرات ایجاد کرده است.
بخشی از خرمای استان به بازارهای خارجی میرود و بخش عمده نیز در بازار داخلی مصرف میشود. بر اساس دادههای منتشرشده در سال ۱۴۰۵، حدود ۲۰ درصد از خرمای تولیدی هرمزگان به بازارهای جهانی اختصاص دارد.
قرار گرفتن هرمزگان در مجاورت خلیج فارس و برخورداری از ظرفیتهای بندری، یک مزیت مهم برای توسعه صادرات محصولات کشاورزی محسوب میشود؛ اما استفاده کامل از این مزیت به تکمیل زنجیره پس از برداشت نیاز دارد.
خرمایی که از نخلستان خارج میشود، تازه وارد مرحلهای میشود که میتواند ارزش اقتصادی آن را چند برابر کند؛ درجهبندی، فرآوری، بستهبندی، برندسازی و بازاریابی، حلقههایی هستند که در صورت تقویت، میتوانند فاصله میان تولید بالا و درآمد واقعی نخلدار را کاهش دهند.
آینده خرما در گرو نخلستانهای سالم و بازار قوی
افزایش تولید به تنهایی برای حفظ جایگاه خرمای هرمزگان کافی نیست. نخلستانهای استان باید همزمان با افزایش بهرهوری، نوسازی شوند و در برابر آفات و بیماریها نیز حفاظت شوند.
در حال حاضر عملیات اصلاح و نوسازی حدود ۲ هزار هکتار از نخیلات هرمزگان دنبال میشود؛ اقدامی که هدف آن افزایش بهرهوری و ارتقای کیفیت محصول است.
آفت سرخرطومی حنایی نیز همچنان یکی از تهدیدهای مهم نخلستانهاست و کنترل آن نیازمند پایش مستمر و اقدامات پیشگیرانه است. در کنار آن، تقویت بیمه محصولات، حمایت از نخلداران و کاهش ریسکهای اقتصادی تولید، برای پایداری این بخش اهمیت دارد.
چالش دیگر به مرحله پس از برداشت بازمیگردد؛ جایی که محصول تولیدشده باید از شکل فلهای فاصله بگیرد و با بستهبندی مناسب و هویت تجاری مشخص، وارد بازار شود، هرمزگان ظرفیتهای مناسبی در زمینه فرآوری و بستهبندی دارد، اما توسعه این بخش میتواند سهم بیشتری از ارزش افزوده خرما را نصیب تولیدکنندگان و اقتصاد استان کند.
روز ملی خرما در سال ۱۴۰۵ فرصتی است تا خرما نه فقط به عنوان محصولی برای مصرف، بلکه به عنوان یک زنجیره اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی دیده شود؛ زنجیرهای که از نخلدار آغاز میشود، در نخلستان شکل میگیرد، با برداشت جان میگیرد و در کارخانه، بستهبندی و بازار به ارزش اقتصادی تبدیل میشود.
هرمزگان امروز حدود ۳۸ هزار هکتار نخلستان دارد و برای سال جاری تولید حدود ۲۰۰ هزار تن خرما پیشبینی شده است؛ اعدادی که نشان میدهند نخل هنوز یکی از سرمایههای مهم کشاورزی استان است.
اما ارزش واقعی این نخلستانها تنها در تعداد درختان و میزان محصول خلاصه نمیشود. پشت هر خوشه خرما، تجربه نخلداری، اشتغال خانوادهها، هویت روستاها و بخشی از تاریخ جنوب ایران قرار دارد.
خرما در هرمزگان ریشه در گذشته دارد، اما آینده آن در گرو تصمیمهایی است که امروز درباره کیفیت تولید، نوسازی نخلستانها، حفاظت از باغها، فرآوری، بستهبندی و توسعه بازارهای صادراتی گرفته میشود؛ آیندهای که اگر درست ساخته شود، میتواند نخل را همچنان یکی از ستونهای اقتصاد جنوب و خرمای هرمزگان را یکی از شناسههای معتبر محصولات کشاورزی ایران در بازارهای داخلی و جهانی نگه دارد.