با وجود آنکه ایران بزرگترین تولیدکننده زعفران در جهان به شمار می‌رود و حدود ۹۰ درصد تولید جهانی این محصول را در اختیار دارد، سهم کشور از ارزش‌آفرینی و درآمد بازار جهانی زعفران متناسب با ظرفیت تولید آن نیست. کارشناسان معتقدند موانع صادرات رسمی، مشکلات بازگشت ارز، افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل و ضعف در فرآوری و بازاریابی، زمینه را برای گسترش تجارت غیررسمی و صادرات فله‌ای فراهم کرده و مانع بهره‌برداری کامل از ظرفیت اقتصادی طلای سرخ ایران شده است.
تولید زعفران در ایران قدمتی حدود سه هزار ساله دارد و این محصول در کنار پسته و خاویار، یکی از کالاهای ارزشمند و ارزآور کشور در بازارهای جهانی محسوب می‌شود. با این حال، طی سال‌های اخیر مشکلات ناشی از تحریم‌ها، محدودیت‌های تجاری و دشواری بازگشت ارز حاصل از صادرات، فعالیت صادرکنندگان رسمی را با چالش مواجه کرده است؛ شرایطی که به گفته فعالان این بخش، تجارت چمدانی و قاچاق زعفران به آن سوی مرزها را افزایش داده است.
بر اساس آمارهای اعلام‌شده، سطح زیر کشت زعفران در کشور حدود ۱۳۰ تا ۱۵۰ هزار هکتار برآورد می‌شود و ظرفیت افزایش تولید نیز قابل توجه است. با این وجود، میزان تولید و عملکرد در واحد سطح با ظرفیت‌های موجود فاصله دارد؛ موضوعی که ضرورت اصلاح شیوه‌های کشت، آموزش کشاورزان، توسعه مکانیزاسیون و ارتقای بهره‌وری را دوچندان می‌کند.
پنجم آبان‌ماه به عنوان روز ملی زعفران، فرصتی برای بررسی وضعیت تولید و تجارت این محصول راهبردی است؛ محصولی که با وجود برخورداری از مزیت تولید و شهرت جهانی، همچنان با چالش‌هایی در مسیر تبدیل ظرفیت تولید به درآمد پایدار ارزی مواجه است.
چالش بازگشت ارز و افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل؛ موانع اصلی صادرات زعفران
محمدعلی رضایی، رئیس اتحادیه گیاهان دارویی، زعفران و فرآورده‌های غذایی، با اشاره به سهم حدود ۹۰ درصدی ایران از تولید جهانی زعفران، بر ضرورت توسعه زنجیره ارزش و استفاده از روش‌های نوین کشاورزی تأکید کرد.
به گفته وی، با وجود سطح زیر کشت حدود ۱۵۰ هزار هکتاری زعفران در کشور، عملکرد فعلی به‌طور متوسط حدود سه کیلوگرم در هر هکتار است؛ در حالی که با آموزش کشاورزان، بهره‌گیری از دانش روز و اصلاح روش‌های تولید، امکان افزایش این رقم تا ۱۰ کیلوگرم در هکتار وجود دارد.
رضایی با اشاره به توانمندی شرکت‌های دانش‌بنیان داخلی در زمینه استخراج عصاره زعفران اظهار کرد: با وجود ظرفیت‌های موجود در کشور، در حوزه فناوری‌های فرآوری همچنان با برخی کشورهای رقیب فاصله داریم و توسعه این بخش می‌تواند به افزایش ارزش افزوده و بهبود جایگاه ایران در بازارهای جهانی کمک کند.
رئیس اتحادیه گیاهان دارویی، زعفران و فرآورده‌های غذایی، مشکلات بازگشت ارز و افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل را از مهم‌ترین موانع پیش روی صادرکنندگان دانست و افزود: دشواری بازگشت ارز حاصل از صادرات، زمینه قاچاق محصول را فراهم کرده است. همچنین افزایش چندبرابری هزینه‌های حمل‌ونقل و بسته‌شدن برخی گمرک‌ها، ریسک صادرات زعفران را به‌شدت افزایش داده است.
ضرورت شناسنامه‌دار شدن مزارع زعفران و اصلاح زنجیره تولید
علی حسینی، عضو شورای ملی زعفران، نیز با اشاره به ضرورت توسعه زیرساخت‌های تولید، بر اهمیت ارتقای کیفیت زعفران در تمام مراحل، از کاشت و برداشت تا جمع‌آوری، حمل‌ونقل و فرآوری تأکید کرد.
وی با انتقاد از ضعف نظارت بر فرآیند جمع‌آوری، حمل‌ونقل و جداسازی زعفران اظهار کرد: بی‌توجهی به این مراحل، دستیابی به کیفیت مطلوب و ارزش واقعی این محصول را دشوار می‌کند و می‌تواند بر توان رقابتی زعفران ایران در بازارهای جهانی تأثیر بگذارد.
حسینی با اشاره به سطح زیر کشت حدود ۱۳۰ هزار هکتاری زعفران در کشور، از کاهش عملکرد این محصول در واحد سطح خبر داد و گفت: در حالی که امکان تولید هفت تا هشت کیلوگرم زعفران در هر هکتار وجود دارد، عملکرد فعلی به حدود ۲.۵ تا سه کیلوگرم رسیده است که یکی از دلایل اصلی آن، نبود آموزش‌های کافی برای کشاورزان است.
عضو شورای ملی زعفران همچنین بر ضرورت برنامه‌ریزی منسجم برای ارتقای کیفیت و بهره‌وری تأکید کرد و شناسنامه‌دار شدن مزارع زعفران را از جمله اقداماتی دانست که می‌تواند به ساماندهی تولید و افزایش قابلیت رهگیری محصول کمک کند.
وی با بیان اینکه بیش از ۸۰ درصد زعفران تولیدی کشور صادر می‌شود، بر لزوم توسعه صادرات مستقیم، استفاده از کریدورهای تجاری مطمئن و عرضه محصول با برند ایران تأکید کرد. به گفته وی، حذف واسطه‌های غیرضروری و حضور مستقیم در بازارهای هدف می‌تواند به افزایش سهم ایران از ارزش افزوده تجارت جهانی زعفران کمک کند.
زعفران ایران در دوراهی صادرات رسمی و تجارت غیررسمی
بررسی اظهارات فعالان این بخش نشان می‌دهد که مشکل زعفران ایران تنها به میزان تولید محدود نمی‌شود، بلکه چگونگی عرضه محصول به بازارهای جهانی و سهم تولیدکنندگان و صادرکنندگان ایرانی از ارزش نهایی آن نیز اهمیت دارد. در شرایطی که ایران از مزیت تولید برخوردار است، صادرات فله‌ای و واگذاری بخشی از فرآیند بسته‌بندی، فرآوری و عرضه به واسطه‌های خارجی، می‌تواند مانع بهره‌مندی کامل کشور از ظرفیت اقتصادی این محصول شود.
از سوی دیگر، تحریم‌ها، افزایش هزینه‌های صادرات و مشکلات بازگشت ارز، رقابت صادرکنندگان رسمی با فعالان تجارت غیررسمی را دشوار کرده است. فعالان این حوزه هشدار می‌دهند که در صورت تداوم این وضعیت و برطرف نشدن موانع موجود، صادرکنندگان شناسنامه‌دار بیش از پیش از بازار کنار گذاشته می‌شوند و زعفران ایران نیز ممکن است با مشکلاتی مشابه آنچه در بازار برخی محصولات صادراتی مانند پسته و فرش رخ داده است، مواجه شود.
در مجموع، افزایش سهم ایران از بازار جهانی زعفران نیازمند مجموعه‌ای از اقدامات هماهنگ در حوزه تولید، فرآوری، بسته‌بندی، بازاریابی و تجارت خارجی است. بهبود عملکرد در واحد سطح، آموزش کشاورزان، توسعه فناوری‌های فرآوری، شناسنامه‌دار شدن مزارع، تسهیل بازگشت ارز و فراهم کردن مسیرهای مطمئن صادراتی می‌تواند زمینه را برای تقویت صادرات رسمی و افزایش ارزش افزوده این محصول فراهم کند.
کارشناسان معتقدند تا زمانی که موانع پیش روی صادرکنندگان برطرف نشود و زنجیره تولید تا عرضه نهایی سامان نیابد، برخورداری از سهم بالای تولید جهانی به‌تنهایی برای تضمین درآمد ارزی متناسب با ظرفیت زعفران ایران کافی نخواهد بود.