در شرایطی که افزایش قیمت کالاهای اساسی به یکی از دغدغه‌های اصلی خانوارها تبدیل شده و تغییر مداوم نرخ مواد غذایی، برنامه‌ریزی برای تامین نیازهای روزمره را دشوار کرده است، طرح «تورم صفر» شهرداری تهران با وعده ایجاد ثبات در قیمت بخشی از سبد مصرفی خانوارها آغاز شد؛ طرحی که قرار بود دست‌کم برای شش ماه خیال شهروندان را از بابت تغییر قیمت برخی کالاهای ضروری آسوده کند. این طرح هفتم مهرماه ۱۴۰۵ با اعلام علیرضا زاکانی شهردار تهران آغاز شد و براساس وعده مدیریت شهری مقرر بود قیمت ۱۲ قلم کالای اساسی شامل برنج، گوشت، روغن، ماکارونی، شکر، خرما، سویا و پنج نوع حبوبات به مدت شش ماه ثابت بماند. عرضه اولیه این محصولات در ۱۰۸ میدان میوه و تره‌بار، ۱۸ فروشگاه شهروند و از طریق سامانه شهرزاد پیش‌بینی شده بود و هدف از آن، کاهش فشار معیشتی خانوارها، حذف واسطه‌ها و ایجاد ثبات در هزینه خرید کالاهای ضروری عنوان شد. همچنین شهردار تهران وعده داده بود که در آبان‌ماه سه قلم مرغ، رب و پنیر نیز به سبد این طرح اضافه شود. اکنون با گذشت بیش از یک ماه از آغاز اجرای این برنامه، بررسی میدانی ایسنا از بازار میوه و تره‌بار محدوده طرشت و مرکز مقایسه قیمت اقلام عرضه‌شده در بخش «تورم صفر» با نرخ‌های اولیه نشان می‌دهد که برخلاف وعده تثبیت قیمت‌ها، برخی محصولات افزایش نرخ داشته‌اند؛ هرچند قیمت تعدادی دیگر همچنان ثابت مانده است.
حبوبات در صدر افزایش قیمت‌ها
بررسی‌ها نشان می‌دهد بیشترین تغییر قیمت در میان کالاهای مورد بررسی به گروه حبوبات اختصاص دارد؛ محصولاتی که به دلیل مصرف گسترده در وعده‌های غذایی خانوار، تغییر نرخ آنها می‌تواند مستقیماً بر هزینه سبد خوراکی شهروندان تاثیر بگذارد. در ابتدای طرح، قیمت هر کیلوگرم لوبیا چیتی ۲۷۵ هزار تومان اعلام شده بود، اما اکنون این محصول در محل عرضه طرح با نرخ ۴۰۰ هزار تومان به فروش می‌رسد؛ یعنی افزایش ۱۲۵ هزار تومانی یا حدود ۴۵ درصدی در فاصله‌ای نزدیک به یک ماه و عدس نیز که قرار بود با قیمت کیلویی ۱۹۵ هزار تومان عرضه شود، اکنون به ۲۲۰ هزار تومان رسیده و افزایش حدود ۱۳ درصدی را ثبت کرده است.
قیمت نخود از کیلویی ۲۱۵ هزار تومان به ۲۴۰ هزار تومان افزایش یافته که بیانگر رشد حدود ۱۲ درصدی است. همچنین لوبیا قرمز که در ابتدای طرح کیلویی ۳۱۵ هزار تومان قیمت داشت، اکنون با نرخ ۳۲۰ هزار تومان عرضه می‌شود. در این میان، لپه ریز از معدود حبوباتی است که قیمت آن تغییر نکرده و همچنان کیلویی ۳۲۰ هزار تومان به فروش می‌رسد و این افزایش قیمت‌ها در حالی رخ داده که تثبیت نرخ کالاهای اساسی برای دوره شش‌ماهه، اصلی‌ترین وعده طرح «تورم صفر» بود. افزایش نرخ چند قلم حبوبات در همان ماه‌های ابتدایی اجرا، این پرسش را مطرح می‌کند که سازوکار پیش‌بینی‌شده برای جلوگیری از نوسان قیمت محصولات تا چه اندازه عملیاتی شده است؟
ثبات قیمت برنج و گوشت، افزایش نرخ شکر
در مقابل تغییر قیمت حبوبات، بررسی میدانی نشان می‌دهد قیمت برخی اقلام دیگر مشمول طرح همچنان مطابق نرخ‌های اولیه است. برنج پاکستانی سوپر باسماتی که در ابتدای اجرای طرح کیلویی ۳۳۵ هزار تومان قیمت داشت، اکنون نیز با همین نرخ عرضه می‌شود. قیمت برنج هندی ۱۷۱۸ نیز بدون تغییر و کیلویی ۲۸۰ هزار تومان ثبت شده است. همچنین قیمت گوشت منجمد گوساله یا گوسفند در محل عرضه طرح همچنان کیلویی یک میلیون و ۵۴۵ هزار تومان است و نسبت به قیمت اولیه تغییری نداشته است. با این حال، شکر فله که یکی دیگر از کالاهای مشمول طرح به شمار می‌رود، از افزایش قیمت بی‌نصیب نمانده است. نرخ هر کیلوگرم شکر از ۱۰۸ هزار و ۵۰۰ تومان در ابتدای اجرا به ۱۲۵ هزار تومان رسیده که افزایش ۱۶ هزار و ۵۰۰ تومانی، معادل حدود ۱۵ درصد، را نشان می‌دهد. در مقابل، ماکارونی رشته‌ای ۷۰۰ گرمی با قیمت ۷۰ هزار تومان و خرمای مضافتی بم در بسته‌بندی ۶۰۰ گرمی با نرخ ۱۷۰ هزار تومان همچنان بدون تغییر قیمت عرضه می‌شوند.
نبود برخی اقلام
در گروه روغن، قیمت بسته‌های ۸۱۰ گرمی تغییر محسوسی نسبت به زمان آغاز طرح نداشته است. روغن پخت‌وپز ۸۱۰ گرمی که قیمت اولیه آن حدود ۳۳۵ هزار تومان اعلام شده بود، در بررسی اخیر با نرخ ۳۳۴ هزار و ۹۸۶ تومان عرضه می‌شد. روغن سرخ‌کردنی ۸۱۰ گرمی نیز همچنان حدود ۳۶۱ هزار تومان قیمت داشت. با این وجود، روغن پخت‌وپز ۱۳۵۰ گرمی با قیمت اولیه حدود ۵۴۳ هزار تومان و روغن سرخ‌کردنی ۱۳۵۰ گرمی با نرخ اعلامی حدود ۶۰۵ هزار تومان هنگام مراجعه به محل عرضه، موجود نبودند.
در گروه سویا نیز محصولی با وزن متفاوت عرضه شده بود. در ابتدای طرح، قیمت سویای ۵۰۰ گرمی ۱۲۰ هزار تومان اعلام شده بود، اما در بررسی اخیر، بسته ۱۸۰ گرمی سویا با نرخ ۶۱ هزار و ۲۰۰ تومان مشاهده شد. محاسبه قیمت این محصول بر مبنای وزن نشان می‌دهد که نرخ آن معادل حدود ۱۷۰ هزار تومان برای ۵۰۰ گرم است؛ هرچند به دلیل تفاوت بسته‌بندی و نبود اطلاعات کافی درباره یکسان بودن مشخصات دو محصول، نمی‌توان این اختلاف را به‌طور قطعی افزایش قیمت یک کالای کاملاً مشابه تلقی کرد.
کالاهایی که افزایش قیمت یافتند!
مقایسه قیمت‌های اولیه با نرخ‌های ثبت‌شده در بررسی میدانی ایسنا نشان می‌دهد که با وجود ثابت ماندن قیمت تعدادی از کالاهای مشمول طرح، نرخ دست‌کم پنج قلم شامل لوبیا چیتی، عدس، نخود، لوبیا قرمز و شکر افزایش یافته است. نکته قابل توجه آن است که این تغییرات مربوط به اقلام عرضه‌شده در محل اجرای طرح «تورم صفر» بوده است؛ طرحی که اساسا با هدف جلوگیری از افزایش قیمت همین کالاها برای مدت شش ماه معرفی شد. البته بررسی حاضر محدود به دو مرکز عرضه است و نتایج آن را نمی‌توان به تمامی مراکز اجرای طرح در تهران تعمیم داد. با این حال، مشاهده افزایش قیمت اقلام مشمول در یکی از نقاط عرضه رسمی، ضرورت بررسی دقیق‌تر روند اجرای این برنامه را نشان می‌دهد. از سوی دیگر، ثابت ماندن قیمت برخی محصولات نیز به‌تنهایی برای ارزیابی موفقیت طرح کافی نیست؛ چراکه دسترسی مستمر شهروندان به کالاها، موجودی مناسب و عرضه محصولات با همان مشخصات و بسته‌بندی اعلام‌شده، بخش دیگری از تعهدات اجرایی چنین برنامه‌ای محسوب می‌شود.
برای خانوارهایی که بخش قابل توجهی از درآمد خود را صرف تامین مواد غذایی می‌کنند، ثبات قیمت صرفا یک عدد در فهرست کالاها نیست، بلکه فرصتی برای مدیریت هزینه‌های زندگی است. افزایش قیمت حتی چند قلم کالای پرمصرف، به‌ویژه حبوبات، می‌تواند بخشی از اثر حمایتی پیش‌بینی‌شده را کاهش دهد. اکنون پرسش اصلی این است که با وجود وعده تثبیت شش‌ماهه قیمت‌ها، علت افزایش نرخ برخی اقلام در محل اجرای طرح چیست و شهرداری تهران چه سازوکاری برای نظارت بر قیمت‌های اعلام‌شده و جلوگیری از تغییر آنها در نظر گرفته است؟ همچنین لازم است مشخص شود که آیا تغییر قیمت‌ها با تصمیم رسمی و اصلاح فهرست نرخ‌ها صورت گرفته یا ناشی از مشکلات اجرایی و نظارتی در مراکز عرضه است.
طرح «تورم صفر» در حالی وارد دومین ماه اجرا شده که بررسی میدانی از محدوده غرب و مرکز تهران، هم نشانه‌هایی از ثبات قیمت و هم مواردی از افزایش نرخ را آشکار کرده است. از این رو، تحقق وعده اولیه مدیریت شهری نیازمند شفاف‌سازی درباره علت تغییر قیمت‌ها، تامین مستمر اقلام و نظارت بر عرضه کالاهایی است که قرار بود تا پایان دوره شش‌ماهه بدون افزایش قیمت در اختیار خانوارها قرار گیرند.