مسدود شدن تنگه هرمز، اروپا را با یکی از جدیترین تهدیدهای امنیت غذایی در نیمقرن اخیر مواجه کرده است. هشدار صریح کریستین لاگارد، رئیس بانک مرکزی اروپا، درباره احتمال «جیرهبندی مواد غذایی» نشان میدهد بحران اختلال در تأمین کودهای شیمیایی و نهادههای کشاورزی، دیگر تنها یک سناریوی بدبینانه نیست؛ بلکه واقعیتی است که میتواند اقتصاد کشورهای اروپایی را در سال ۱۴۰۵ به مرحلهای بیسابقه از شکنندگی وارد کند. این وضعیت با هشدارهای اخیر صندوق بینالمللی پول درباره تأثیر جنگ آمریکا و رژیم صهیونیستی با ایران بر اقتصاد جهانی همپوشانی کامل دارد.
مسدود شدن تنگه هرمز، اروپا را با یکی از جدیترین تهدیدهای امنیت غذایی در نیمقرن اخیر مواجه کرده است.
بحران در تنگه هرمز؛ نقطه اتصال امنیت انرژی و امنیت غذایی جهان
تنگه هرمز، شاهرگ حیاتی تجارت انرژی و مواد اولیه در جهان، اکنون به یکی از حساسترین نقاط ژئوپلیتیکی تبدیل شده است. روزانه بیش از بیستویک میلیون بشکه نفت و حدود یکسوم گاز طبیعی مایع جهان از این مسیر عبور میکند. اما آنچه کمتر مورد توجه قرار میگیرد، وابستگی گسترده صنعت کود شیمیایی جهانی به صادرات مواد اولیهای است که بخش مهمی از مسیر آن از هرمز میگذرد.
طبق دادههای سال ۱۴۰۴ سازمان بینالمللی کود (IFA)، حدود سیوپنج درصد آمونیاک صادراتی جهان و چهلویک درصد اوره بهنوعی وابسته به مسیرهای دریایی عبوری از منطقه خلیجفارس و دریای عمان هستند. این مواد پایه تولید کودهای نیتروژنهاند که ستون اصلی تولید غلات در اروپا محسوب میشوند.
در نتیجه، هرگونه اختلال—حتی محدود—در رفتوآمد کشتیها یا افزایش هزینه بیمه دریایی به دلیل درگیریهای نظامی، میتواند قیمت کود را در اروپا بین بیست تا پنجاه درصد افزایش دهد. این امر در سالهای ۱۴۰۱ و ۱۴۰۲ نیز بهدلیل جنگ اوکراین تجربه شد؛ زمانی که قیمت جهانی اوره از ۳۰۰ دلار به ۹۰۰ دلار در هر تن رسید و اروپا با بزرگترین بحران تأمین کود طی سه دهه مواجه شد.
اکنون اما تهدید بزرگتری در راه است: اگر مسیر تنگه هرمز برای مدت طولانی مختل شود، اروپا ممکن است حتی امکان خرید کود با قیمت بالا را نیز نداشته باشد. این همان کابوسی است که لاگارد بهصراحت درباره آن هشدار داده است.
طبق دادههای سال ۱۴۰۴ سازمان بینالمللی کود، حدود سیوپنج درصد آمونیاک صادراتی جهان و چهلویک درصد اوره بهنوعی وابسته به مسیرهای دریایی عبوری از منطقه خلیجفارس و دریای عمان هستند. این مواد پایه تولید کودهای نیتروژنهاند که ستون اصلی تولید غلات در اروپا محسوب میشوند.
هشدار لاگارد؛ «جیرهبندی مواد غذایی» نه یک فرضیه، بلکه یک تهدید واقعی
کریستین لاگارد، رئیس بانک مرکزی اروپا، در سخنانی در فروردین ۱۴۰۵ اعلام کرد «اختلال پایدار در تأمین کود ناشی از بحران در تنگه هرمز، میتواند اروپا را وادار به اعمال جیرهبندی غذایی کند.» این نخستینبار است که یک مقام ارشد اقتصادی اروپا چنین واژهای را بهکار میبرد. دلایل این هشدار عبارتاند از:
• وابستگی شدید کشاورزی اروپا به کودهای وارداتی: بیش از چهل درصد کود مورد نیاز اتحادیه اروپا وارداتی است و بخش مهمی از مواد اولیه تولید داخلی نیز وارد میشود.
• افزایش شکنندگی تولید غلات اروپا: در سال ۱۴۰۳ تولید گندم اتحادیه اروپا حدود ۱۲ درصد کاهش یافت؛ ترکیبی از تغییرات اقلیمی، کمبود آب و افزایش هزینه نهادهها.
• افزایش تقاضای جهانی برای غلات: جمعیت جهان تا سال ۱۴۰۵ به حدود هشت میلیارد و نهصد میلیون نفر رسیده و هر اختلالی در عرضه اروپا میتواند فشار جهانی را تشدید کند.
• بدهی بالای دولتها و کاهش توان مداخله اقتصادی: با تورم میانگین پنجونیم درصدی اتحادیه اروپا در سال ۱۴۰۴ و بدهیهای سنگین پس از بحران انرژی، قدرت دولتها برای یارانهدهی گسترده محدودتر شده است.
هشدار لاگارد را باید در این زمینه فهم کرد که اتحادیه اروپا با چند بحران همزمان روبهروست: بحران انرژی، فشار تورمی، بیثباتی زنجیرههای تأمین و حالا تهدید مستقیم تولید غذا.
چرخه تولید غذایی اروپا بهشدت به کودهای نیتروژنه، فسفاته و پتاسه وابسته است. طبق دادههای کمیسیون اروپا بیش از پنجاهوپنج درصد افزایش عملکرد محصولات کشاورزی در اروپا در دهههای اخیر ناشی از مصرف کود بوده است و جایگزین طبیعی یا فناوری سریع برای کودهای نیتروژنه در حجم صنعتی وجود ندارد.
هشدار صندوق بینالمللی پول؛ جنگ آمریکا و رژیم صهیونیستی با ایران در حال تیرهکردن چشمانداز اقتصاد جهان است
صندوق بینالمللی پول در گزارش بهروزشده خود در زمستان ۱۴۰۴ اعلام کرد: «تشدید درگیریهای آمریکا و رژیم صهیونیستی با ایران، یکی از بزرگترین تهدیدهای پیشروی اقتصاد جهان در سالهای ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ است.» نکات کلیدی که در این گزارش آمده چنین است:
• افزایش ریسک پرمیوم در خلیجفارس تا بیش از هشتدهم درصد: این یعنی بیمه و حمل دریایی بهسرعت گران میشود و تجارت مواد انرژیبر از جمله کود تحت فشار قرار میگیرد.
• کاهش پیشبینی رشد اقتصاد جهان از سهویک دهم به دوونیم درصد: این کاهش معنادار در اقتصاد جهانی، عمدتاً ناشی از افزایش تنشها در غرب آسیاست.
• افزایش قیمت جهانی مواد غذایی تا پانزده درصد در سناریوی بحرانی: صندوق تأکید دارد اگر تنش در تنگه هرمز ادامه پیدا کند، قیمت گندم و ذرت میتواند جهشی دوباره تجربه کند.
• کاهش ارزش یورو: بهدلیل نااطمینانیهای ژئوپلیتیک، پیشبینی شده که ارزش یورو در نیمه دوم ۱۴۰۵ به پایینترین سطح پنج سال اخیر برسد؛ و این یعنی واردات کود گرانتر میشود.
• افزایش نرخ فقر غذایی در جهان: بانک جهانی اعلام کرده در صورت تداوم بحران، شمار افرادی که با ناامنی غذایی شدید مواجهاند از نهصد میلیون نفر در سال ۱۴۰۲ به بیش از یک میلیارد نفر در سال ۱۴۰۵ میرسد.
این هشدارها نشان میدهد بحران صرفاً منطقهای نیست؛ بلکه تهدیدی سیستمی برای کل جهان است.
اگر مقدار کود کمتر از حد استاندارد باشد، عملکرد زمینهای کشاورزی بین سی تا پنجاه درصد کاهش مییابد. برای مثال عملکرد گندم بدون کود نیتروژنه حدود ۲ تن در هکتار و عملکرد گندم با کود حدود ۶ تن در هکتار است. این تفاوت، یعنی امنیت غذایی اروپا کاملاً به کود وابسته است و کوچکترین اختلال در زنجیره تأمین آن میتواند پیامدهای فوری و ساختاری ایجاد کند.
چرا کمبود کود بلافاصله به کمبود غذا تبدیل میشود؟
چرخه تولید غذایی اروپا بهشدت به کودهای نیتروژنه، فسفاته و پتاسه وابسته است. طبق دادههای کمیسیون اروپا بیش از پنجاهوپنج درصد افزایش عملکرد محصولات کشاورزی در اروپا در دهههای اخیر ناشی از مصرف کود بوده است و جایگزین طبیعی یا فناوری سریع برای کودهای نیتروژنه در حجم صنعتی وجود ندارد. اگر مقدار کود کمتر از حد استاندارد باشد، عملکرد زمینهای کشاورزی بین سی تا پنجاه درصد کاهش مییابد. برای مثال عملکرد گندم بدون کود نیتروژنه حدود ۲ تن در هکتار و عملکرد گندم با کود حدود ۶ تن در هکتار است. این تفاوت، یعنی امنیت غذایی اروپا کاملاً به کود وابسته است و کوچکترین اختلال در زنجیره تأمین آن میتواند پیامدهای فوری و ساختاری ایجاد کند.
اروپا همچنین با کاهش ذخایر خاک، فرسایش اراضی و محدودیت منابع آبی مواجه است. بنابراین بدون کود، حتی امکان جبران تولید از طریق روشهای سنتی وجود ندارد.
اروپا همچنین با کاهش ذخایر خاک، فرسایش اراضی و محدودیت منابع آبی مواجه است. بنابراین بدون کود، حتی امکان جبران تولید از طریق روشهای سنتی وجود ندارد.
اگر بحران ادامه یابد چه اتفاقی برای اروپا و جهان میافتد؟
بر اساس تحلیلهای مراکز پژوهشی اروپایی مثل بروگل و آیافاو، ادامه بحران در تنگه هرمز تا نیمه دوم سال ۱۴۰۵ میتواند پیامدهای زیر را ایجاد کند:
• افزایش چهل تا شصت درصدی قیمت سبزیجات و میوه در اروپا بهدلیل افزایش هزینه تولید در گلخانهها و مزارع
• کاهش پانزده تا بیستوپنج درصدی تولید غلات اروپا در سال ۱۴۰۵ بهویژه گندم، جو و ذرت
• وابستگی مضاعف اروپا به واردات غذا از بازارهای جهانی: این یعنی رقابت بیشتر با کشورهایی که خود با بحران غذایی روبهرو هستند.
• افزایش تورم غذایی به حدود ده درصد در شرایطی که تورم عمومی اروپا در ۱۴۰۴ حدود پنج درصد بود.
• افزایش خطر ناآرامیهای اجتماعی: تجربه دهههای گذشته نشان داده تورم غذایی بالاتر از ده درصد میتواند مستقیم به اعتراضات منجر شود.
• فشار بر بودجه دولتها بهدلیل ضرورت یارانهدهی گستردهتر: در حالی که بدهی عمومی اتحادیه اروپا به حدود ۹۰ درصد تولید ناخالص داخلی رسیده است.
• افزایش مهاجرت از مناطق درگیر بحران غذایی: کشورهای شمال آفریقا و خاورمیانه نیز به کود وابستهاند و اختلال در تنگه هرمز میتواند بحران غذایی را در این مناطق تشدید و موج جدید مهاجرت به اروپا ایجاد کند.
بنابراین تهدید تنها اقتصادی نیست؛ بلکه اجتماعی، امنیتی و سیاسی است.