سهم ناچیز ایران از تجارت منطقهای
به گزارش پایگاه خبری صنایع غذایی فودنا، بررسی آمارهای تجارت خارجی نشان میدهد سهم ایران از تجارت جهانی تنها حدود ۰.۳ درصد است؛ رقمی که به اعتقاد کارشناسان با توجه به ظرفیتهای تولیدی کشور باید حداقل به یک درصد برسد.
سیدطهحسین مدنی، رئیس اندیشکده حکمرانی هوشمند، با اشاره به ظرفیتهای بازار منطقهای میگوید کشورهای همسایه ایران سالانه حدود ۱۲۰۰ میلیارد دلار تجارت خارجی دارند، اما سهم ایران از این بازار بزرگ تنها حدود ۱۵ میلیارد دلار است.
به گفته او، بخش مهمی از صادرات ایران به کشورهای همسایه شامل کالاهایی با ارزش افزوده پایین مانند برخی مصالح ساختمانی و مواد غذایی ساده است و در حوزههای پیشرفتهتر یا محصولات با ارزش افزوده بالاتر، حضور ایران بسیار محدود باقی مانده است.
فرصتهای صادراتی صنایع غذایی در بازارهای همسایه
کارشناسان معتقدند صنایع غذایی یکی از مزیتهای رقابتی اقتصاد ایران در منطقه محسوب میشود. نزدیکی جغرافیایی، اشتراکات فرهنگی و ذائقه مشابه در کشورهای همسایه میتواند زمینه توسعه صادرات محصولات غذایی ایرانی را فراهم کند.
با این حال، مشکلاتی مانند ضعف در زنجیره لجستیک، کمبود کانتینرهای یخچالی، محدودیت در حملونقل دریایی و چالشهای گمرکی باعث شده صادرات محصولات غذایی، بهویژه محصولات تازه و فرآوریشده، با محدودیتهای جدی مواجه شود.
برای مثال بازار روسیه پس از تحریمهای غرب علیه این کشور به فرصتی مناسب برای صادرکنندگان ایرانی تبدیل شد، اما کمبود زیرساختهای حملونقل سردخانهای و عدم شناخت استانداردهای بازار روسیه، مانع از بهرهبرداری کامل از این فرصت شد.
آفریقا؛ بازار جدید برای محصولات غذایی ایران
در کنار بازارهای منطقهای، کارشناسان بر ضرورت توجه به بازارهای نوظهور مانند کشورهای آفریقایی تأکید دارند.
به گفته مدنی، اقتصاد بسیاری از کشورهای آفریقایی در حال رشد است و این کشورها به طیف گستردهای از کالاها از جمله محصولات غذایی، دارو و مصالح ساختمانی نیاز دارند. با این حال سهم ایران از تجارت با این قاره بسیار محدود است و توسعه خطوط کشتیرانی، ایجاد مراکز تجاری و تقویت دیپلماسی اقتصادی میتواند راه را برای حضور صنایع غذایی ایران در این بازارها هموار کند.
«اطلس تجارت ایران»؛ گامی به سوی صادرات هوشمند
یکی از پیشنهادهای مطرح برای حل مشکلات تجارت خارجی، ایجاد پلتفرمی دادهمحور با عنوان «اطلس تجارت ایران» است.
به گفته رئیس اندیشکده حکمرانی هوشمند، این سامانه با استفاده از فناوریهای نوین مانند هوش مصنوعی میتواند دادههای مربوط به بازارهای جهانی را تحلیل کرده و فرصتهای صادراتی را شناسایی کند. این پلتفرم همچنین قادر است روندهای مصرف، استانداردهای فنی و موانع تعرفهای هر بازار را بررسی کرده و اطلاعات کاربردی در اختیار تولیدکنندگان و صادرکنندگان قرار دهد.
در حوزه صنایع غذایی، چنین سامانهای میتواند با پایش الگوی مصرف کشورهای هدف و تغییرات فصلی تقاضا، به برنامهریزی بهتر تولید و صادرات کمک کند و از صادرات فلهای یا هدررفت منابع جلوگیری کند.
چالش «تحریمهای داخلی» و جزایر دادهای
کارشناسان یکی از مهمترین موانع توسعه تجارت را در داخل کشور میدانند؛ موضوعی که از آن با عنوان «تحریمهای داخلی» یاد میشود.
به گفته مدنی، نهادهای مختلف از جمله گمرک، وزارت صمت، بانک مرکزی و سازمان بنادر هر کدام سامانههای جداگانهای دارند که ارتباط مؤثر و برخط با یکدیگر ندارند. این گسست اطلاعاتی باعث طولانی شدن فرآیندهای تجاری، رسوب کالا در گمرک و افزایش هزینههای صادرات و واردات میشود.
در چنین شرایطی، ایجاد یک پلتفرم ملی دادههای تجاری که تمامی نهادهای مرتبط را به هم متصل کند، میتواند نقش مهمی در تسهیل صادرات بهویژه در بخشهایی مانند صنایع غذایی داشته باشد.
لزوم ثبات مقررات برای توسعه صادرات غذایی
از دیگر چالشهای تجارت خارجی ایران، تغییرات مداوم در قوانین صادرات و واردات است. فعالان اقتصادی میگویند صدور بخشنامههای ناگهانی و ممنوعیتهای مقطعی، قدرت برنامهریزی بلندمدت را از صادرکنندگان سلب کرده است.
در صنایع غذایی که به برنامهریزی دقیق در حوزه تولید، تأمین مواد اولیه و مدیریت زنجیره تأمین نیاز دارد، ثبات مقررات میتواند نقش تعیینکنندهای در افزایش صادرات و حضور پایدار در بازارهای بینالمللی داشته باشد.
فناوریهای نوین؛ ابزار جدید تجارت خارجی
در کنار دادهمحوری، استفاده از فناوریهای نوین مانند هوش مصنوعی، بلاکچین و رمزارزها نیز به عنوان ابزارهایی برای تسهیل تجارت خارجی مطرح شدهاند.
به گفته کارشناسان، در شرایط محدودیتهای بانکی بینالمللی، استفاده از روشهایی مانند تهاتر کالا به کالا یا بهرهگیری از داراییهای دیجیتال میتواند مسیرهای جدیدی برای مبادلات تجاری ایجاد کند و بخشی از محدودیتهای ناشی از تحریمها را کاهش دهد.
حرکت از «صادرات تصادفی» به «صادرات هوشمند»
در نهایت تحلیلگران معتقدند آینده تجارت ایران به سمت تصمیمگیریهای دادهمحور حرکت خواهد کرد.
اگر ابزارهایی مانند اطلس تجارت ایران بهدرستی پیادهسازی شود، تولیدکنندگان صنایع غذایی میتوانند بر اساس دادههای دقیق بازار، محصولات خود را هدفمندتر تولید و صادر کنند. چنین رویکردی میتواند صادرات محصولات غذایی ایران را از یک روند مقطعی و سنتی به یک مسیر پایدار و هوشمند تبدیل کند.