خوزستان، سرزمینی که با تپش‌های گرم خورشید و گستره نخلستان‌هایش، یکی از حیاتی‌ترین قطب‌های کشاورزی منطقه به شمار می‌رود، پتانسیل بی‌نظیری در تولید محصولات استراتژیک، به‌ویژه خرما، دارد. این محصول نه تنها بخشی از فرهنگ و هویت کشاورزی این استان است، بلکه از نظر اقتصادی، فرصتی طلایی برای ورود ارز به کشور و توسعه صنایع تبدیلی محسوب می‌شود.
با این حال، این ظرفیت عظیم و پتانسیل بالای اقتصادی، در برخورد با واقعیت‌های تلخ مدیریتی و ساختاری، دچار نوعی ایستایی شده است. در حالی که جهان به سمت استفاده از تکنولوژی‌های نوین در فرآوری محصولات باغی حرکت می‌کند، صنعت خرما در خوزستان همچنان درگیر چرخه‌های تکراری و سنتی است که منجر به اتلاف سرمایه و فرصت‌های اقتصادی شده است.
در ادامه، فعالان این حوزه و پژوهشگران در گفت و گو با ایسنا، از گلوگاه‌های اصلی این صنعت و موانعی که مانع از توسعه صنعت در خوزستان شده است، می‌گویند.
چالش‌های چند وجهی صنعت خرما در خوزستان
ماجد مطوریان، رییس انجمن خرمای خوزستان در گفت‌وگو با ایسنا، با تشریح چالش‌های پیش‌روی صنعت خرما در استان، اظهار کرد: چالش‌های ما در چند محور است؛ شوری آب در شهرهای آبادان، خرمشهر و شادگان، تامین سرمایه در گردش، تعهدهای ارزی و پیمان‌سپاری، مسائل تامین اجتماعی و حق بیمه کارگاه‌داران و نبود تسهیلات برای به‌روزرسانی کارگاه‌های بسته‌بندی و تجهیز آن‌ها به فناوری‌های جدید.
وی با اشاره به مشکل سرمایه در گردش، اظهار کرد: ما خرما را باید ظرف ۲۰ روز تا یک ماه خریداری و در طول یک سال فرآوری، بسته‌بندی و صادر کنیم. این کار زمان‌بر و هزینه‌بر است و در توان کارگاه‌ها و شرکت‌های بسته‌بندی خرما نیست. این چرخه نیاز به نقدینگی دارد تا بتوانیم زودتر پول کشاورز را بدهیم و چرخ تولید بچرخد.
رییس انجمن خرمای خوزستان با اشاره به ضعف زیرساخت فرآوری، گفت: در خوزستان، فرآوری خرما بسیار کم است و ما در واقع بسته‌بندی می‌کنیم. فرآوری یعنی خرما از شکل ظاهری‌اش به شکل دیگری تبدیل می‌شود، که متاسفانه در این زمینه ضعیف عمل می‌کنیم و عملا هیچی نداریم.
مطوریان افزود: استان‌هایی از جمله آذربایجان شرقی و غربی با داشتن یک درخت (رقم) خرما، مقام اول صادرات خرما را دارند، چون سرمایه در گردش و تجهیزات در اختیارشان قرار گرفته است. ما به علت نداشتن سرمایه و توان، ناچاریم خرما را خام بفروشیم که با این کار ارزش افزوده‌اش به جیب دیگران می‌رود. بنابراین نیاز به تسهیلات کم‌بهره یا با بهره مناسب داریم تا بتوانیم خطوط فرآوری را خریداری کنیم.
دولت در بخش کشاورزی ارزی نداده است
ریییس انجمن خرمای خوزستان با اشاره به تعهدات ارزی، بیان کرد: در بخش کشاورزی، دولت هیچ ارزی به ما نداده است. مثلاً به خرما چه ارزی داده شده که ما باید ارزمان را به دولت تحویل دهیم؟ زمانی ما ارز را به دولت تحویل می‌دهیم که در قبالش ارزی برای فرآوری یا هر چیز دیگری گرفته باشیم. این پول باید برگردد تا چرخ تولید بچرخد.
مشکلات ترانزیت از ترکیه و بسته شدن مرز آبی
مطوریان با اشاره به مشکلات صادرات، گفت: با توجه به تحریم‌ها و بسته شدن مرز آبی ایران، ما مجبور شده‌ایم از مسیر ترکیه استفاده کنیم. زمان توقف بار در ترکیه در مرز بسیار زیاد شده و بیشتر از حد معمول بارها را معطل و کارتن‌ها را خراب می‌کنند و یا به بار صدمه می‌زنند که باعث می‌شود در نهایت مشتری بگوید این بار را نمی‌خواهم.
وی افزود: مشتری باید بار را در یک بازه زمانی مشخصی دریافت کند زیرا اگر خارج از آن بازه زمانی بار را دریافت کنند ممکن است آن موقع بازاری برای محصول وجود نداشته باشد.
رییس انجمن خرما خوزستان با انتقاد از ممنوعیت‌های پیش‌بینی‌نشده، اظهار کرد: یکی دیگر از مشکلات، ممنوعیت‌های ناگهانی صادرات از سوی دولت است. مشتری پیش‌پرداخت را انجام داده و منتظر بار است، اما یک‌دفعه به او می‌گویند صادرات فلان کالا ممنوع شده. مثلا خرمای استعمران اصلا بازار داخلی ندارد و صرفا برای صادرات است. چرا باید صادرات آن ممنوع شود و ما یکی دو ماه به دنبال مجوز صادرات برویم؟
وی افزود: ٩۰ درصد صادرات خرمای ما از یک رقم است و همان ممنوع می‌شود. خرمای صنعتی هم محصول دیگری است که اصلا مصرف داخلی ندارد و صادراتی است. این موارد باعث می‌شود فعالان این صنعت دچار مشکل شوند.
نرخ‌گذاری باید به بازار سپرده شود
مطوریان با انتقاد از نرخ‌گذاری دستوری، گفت: نرخ‌گذاری دستوری نباید انجام شود؛ عرضه و تقاضا باید قیمت را تعیین کند اما دولت می‌آید و نرخ‌گذاری می‌کند. من خرما را خریداری کرده‌ام و در انبار گذاشته‌ام و نمی‌دانم که آیا فردا راه بسته می‌شود. کشاورز هم پولش را از من می‌خواهد پس چه تضمینی وجود دارد که اگر بار من فروش نرفت، دولت کمک کند تا پول کشاورز را بدهم؟ حداقل انتظار دارم پول کشاورز پرداخت شود.
رییس انجمن خرمای خوزستان با اشاره به مشکل تعهد ارزی، اظهار کرد: من که باید تعهد ارزی را پر کنم، با کدام دلار حساب کنم؟ وقتی که من جنسی را شش ماه پیش با دلار پایین‌تر معامله کرده‌ام و پیش‌پرداختش را گرفته‌ام، الان باید با چه نرخی حساب کنم؟ این‌ها مشکلات جدی است.
مطوریان با اشاره به مشکل و کمبود آب نخل، گفت: کمبود آب نخیلات، ما را تحت فشار قرار داده است. امسال در آبادان، خرمشهر و شادگان حدود ٣۰ درصد افت محصول داشتیم و اثرات خشکسالی سال قبل تا الان ادامه دارد. بعد از برداشت خرما، تولید برای سال آینده شروع می‌شود. این زمان، زمان آبیاری است و باید سالانه برای آن برنامه‌ریزی کنیم.
الگوی کشت و کاشت ارقام بازارپسند
رییس انجمن خرمای خوزستان با تاکید بر لزوم رعایت الگوی کشت، گفت: تنوع کاشت مهم است. باید به سمت کاشت درختانی برویم که بازارپسند هستند. متاسفانه همه روی ارقامی مانند برحی، مجول و پیارم متمرکز شده‌ایم، در حالی که هر منطقه‌ای یک نوع خرما را به خوبی ثمر می‌دهد.
وی افزود: خوزستان مخصوص رقم استعمران است، کرمان و جیرفت مخصوص مضافتی است. من نمی‌توانم مضافتی را در خوزستان بکارم، چون ثمر نمی‌دهد. پس الگوی کشت را باید حفظ کنیم؛ نخلداران ما گاهی غیرعلمی فعالیت می‌کنند.
نبود سردخانه در خوزستان یکی از چالش‌های جدی
مطوریان با اشاره به نبود سردخانه در استان، بیان کرد: ما سردخانه در استان نداریم. یک سردخانه پنج مهر آبادان وجود دارد که متعلق به دولت است و اجازه نمی‌دهند جنس در آن بگذاریم و اگر هم اجازه بدهند برای ما گران تمام می‌شود. بنابراین باید تسهیلاتی برای ایجاد سردخانه داده شود.
وی افزود: رقم برحی، پنج سال دیگر به بحران تبدیل می‌شود، چون ظرفیت نگهداری نداریم. در حال حاضر خرما برحی در حال فروش است، چون فضای نگهداری وجود ندارد. اگر می‌توانستیم برحی را در سردخانه نگه داریم و در زمستان یا نزدیک ماه رمضان بفروشیم، ارزش افزوده بیشتری خواهیم داشت.
رییس انجمن خرمای خوزستان ادامه داد: در کرمان و بوشهر، حتی سردخانه مازاد دارند و سردخانه‌هایشان پر نمی‌شود، اما در خوزستان متاسفانه یک سردخانه بیشتر نیست. هرچند خرمای استعمران استان تا خرداد نیاز به سردخانه ندارد، اما بعد از این بازه زمانی باید در سردخانه نگهداری شود. دولت باید در این زمینه به ما کمک کند و تسهیلاتی بدهد تا سردخانه ساخته شود.
مطوریان با انتقاد از هزینه‌های تامین اجتماعی، گفت: بیمه تامین اجتماعی برای کارگاه‌داران ٣۰ درصد است و این رقم بسیار بالایی است. وقتی به هر دلیلی یک روز پرداخت حق بیمه عقب می‌افتد، ١۰ درصد جریمه از کارگاه‌دار می‌گیرند و در آن مدت هیچ خدماتی به کارگر داده نمی‌شود.
وی افزود: چرا وقتی من به عنوان کارگاه‌دار جریمه می‌شوم، خدمات به کارگر قطع می‌شود؟ پیشنهاد من این است که در زمانی که جریمه از من گرفته می‌شود، خدمات به کارگر داده شود. همچنین در شرایط جنگ و تحریم که کارخانه‌ها تعطیل هستند و چک‌ها وصول نمی‌شود، حداقل سه ماه مهلت بدهند تا بتوانیم محصول را بفروشیم. الان در تحریم هستیم و در تبدیل ارز مشکل داریم، اما یک روز تاخیر، ۱۰ درصد جریمه دارد.
مطوریان با درخواست از مسئولان، گفت: درخواست ما از دولت این است که کمک کند تا سرمایه در گردش تامین شود و تسهیلات کم‌بهره بدهد تا بتوانیم کارگاه‌هایمان را به‌روزرسانی کنیم و با تکنولوژی‌های جدید پیش برویم.
مقاومت نخلداران در برابر توصیه‌های علمی
علیرضا جعفرنژادی، رییس پژوهشکده خرما و میوه‌های گرمسیری خوزستان نیز در گفت‌وگو با ایسنا، با اشاره به چالش‌های زنجیره تولید خرما، اظهار کرد: هر بخش از زنجیره ارزش خرما، چالش خود را دارد. در زمینه تولید، مهم‌ترین چالش، منابع آب و خاک است. نخلستان‌ها با چالش تامین آب مواجه هستند. آب به اندازه کافی تامین نمی‌شود یا اگر تامین می‌شود، کیفیت لازم را ندارد و به نخل خسارت می‌زند.
وی افزود: از طرف دیگر، منابع خاک ما دچار فرسودگی شده‌اند و حاصلخیزی خاک و عناصر غذایی آن به شدت کاهش پیدا کرده که این مساله روی افت کیفیت محصول بسیار اثرگذار است.
رییس پژوهشکده خرما خوزستان با اشاره به چالش فرهنگی، بیان کرد: یکی دیگر از چالش‌ها، عدم به‌روزرسانی اطلاعات نخل‌دار و مقاومت او در برابر توصیه‌های علمی است. ما توصیه‌های لازم را می‌گوییم، ولی نخل‌دار انجام نمی‌دهد.
قیمت تضمینی کفاف هزینه تولید را نمی‌دهد
جعفرنژادی با اشاره به چالش قیمت‌گذاری، گفت: در زنجیره تولید، قیمت تضمینی یکی از چالش‌هاست. قیمتی که برای خرمای استعمران تعیین می‌شود، با هزینه تولید آن همخوانی ندارد و کفاف نخل‌دار را نمی‌دهد. این موضوع باعث سرخوردگی نخل‌دار می‌شود و در نهایت به رها کردن نخلستان می‌انجامد.
با خام‌فروشی سود ارزش افزوده به جیب دیگران می‌رود
وی با اشاره به ضعف صنعت خرما پس از برداشت، اظهار کرد: خوزستان در زمینه فرآوری و بسته‌بندی خرما به شدت ضعیف است. صنایع بسته‌بندی و پس از برداشت را نداریم و در حقیقت استان‌های دیگر سود ارزش افزوده را می‌برند. خوزستان سردخانه و دستگاه‌های فرآوری ندارد و اگر هم دارد، ظرفیت لازم را ندارد.
رییس پژوهشکده خرمای خوزستان افزود: اسپانیا زعفران ما را می‌برد و با قیمت چند برابر می‌فروشد، وضعیت خرما در خوزستان نیز به همین شکل است و ما فقط خام‌فروشی می‌کنیم. استان‌های دیگر خرما را از ما تحویل می‌گیرند و با فرآوری پس از برداشت، سودش را می‌برند و این چالش بزرگی است که خوزستان پس از برداشت خرما با آن روبه‌رو است.
جعفرنژادی با تاکید بر اهمیت توسعه ارقام بومی نخلستان‌ها گفت: توسعه ارقام بومی مهم است. ژن‌پلاسم‌های ما به دلیل تنش‌ها و نگهداری‌های نامناسب در حال نابودی هستند و استان از این لحاظ ضربه می‌خورد.
وی گفت: در بحث تامین منابع آب و خاک، تامین آب پایدار برای نخیلات ضروری است. خرما به عنوان محصول اول باغبانی استان باید در اولویت قرار بگیرد. سهمیه کود باید به آن تعلق بگیرد و این موضوع باید مدیریت شود. همان‌طور که برای گندم برنامه‌ریزی می‌شود، برای خرما هم باید برنامه‌ریزی شود. خوشبختانه با رویکرد جدید سازمان جهاد کشاورزی این اتفاق در حال افتادن است اما هنوز به روند مطلوب نرسیده‌ایم.
رییس پژوهشکده خرمای خوزستان افزود: در بحث فرهنگ‌سازی، بهره‌بردار باید در کلاس‌های متعددی که برگزار می‌کنیم، شرکت کند و آن راهکارهای علمی را در نخلستان انجام دهد. اگر می‌خواهد تولیدش افزایش پیدا کند و خرمایش اقتصادی شود، باید توصیه‌ها را بپذیرد.
جعفرنژادی بیان کرد: در زمینه فرآوری و ارزش افزوده و پس از برداشت، دولت باید تسهیلات و امکانات بدهد و بخش خصوصی را پای کار بیاورد. دولت باید موانع را رفع و زمینه را فراهم کند تا صنعت خرما در خوزستان رونق بگیرد.
وی با تاکید بر پایداری نخلستان‌ها، اظهار کرد: اگر می‌خواهیم خرما و صنعت آن را پایدار کنیم، باید به فکر پایداری نخلستان‌هایمان باشیم. باید نخلستان‌ها به‌طور دائم تولید کنند و تولیدشان پایدار باشد. ما ظرفیت، توانمندی و محصول را داریم و اگر شرایط مهیا شود، می‌توانیم در دنیا حرف اول را در تولید خرما بزنیم.
ارزش افزوده خرما باید به نخلستان‌های خوزستان بازگردد
جواد کاظم‌نسب معاون هماهنگی امور اقتصادی استانداری خوزستان نیز در این باره اظهار کرد: خوزستان از ظرفیت قابل توجهی در تولید خرما برخوردار است و لازم است این ظرفیت به شکل مؤثرتری در مسیر رونق اقتصادی مناطق نخل‌خیز استان قرار گیرد.
وی افزود: توسعه اقتصادی حوزه خرما نباید به تولید و فروش محصول اولیه محدود شود؛ بلکه باید از مرحله برداشت تا فرآوری، دسته‌بندی، بسته‌بندی و بازاریابی داخلی و خارجی، زنجیره‌ای کامل و سودآور برای تولیدکنندگان شکل بگیرد.
ضرورت عبور از فروش خام خرما
معاون هماهنگی امور اقتصادی استانداری خوزستان با تاکید بر ضرورت توسعه صنایع تبدیلی در استان بیان کرد: آنچه برای نخلداران اهمیت دارد، افزایش سهم آن‌ها از درآمد و ارزش ایجادشده در زنجیره خرماست؛ از این رو، باید زمینه تبدیل محصول خام به فرآورده‌های با ارزش افزوده بیشتر فراهم شود.معاونت هماهنگی امور اقتصادی استانداری خوزستان پیگیر تقویت چرخه فرآوری و بازاررسانی خرما است تا نخلداران بتوانند از ظرفیت بازارهای داخلی و خارجی بهره بیشتری ببرند.
پالایشگاه خرما در صنعت نیشکر
وی در ادامه با اشاره به طرح پالایشگاه فرآوری خرما در خوزستان گفت: عملیات اجرایی این مجموعه در کشت و صنعت نیشکر حکیم فارابی آغاز شده است و این طرح با سرمایه‌گذاری شرکت توسعه نیشکر و صنایع جانبی دنبال می‌شود.این پروژه در چارچوب توافق‌های انجام‌شده در سفر رئیس‌جمهور و هیات دولت به خوزستان مطرح شد و اجرای آن می‌تواند به تجمیع، فرآوری و عرضه منسجم‌تر خرمای تولیدی استان کمک کند.
حمایت از نخلداران و اشتغال محلی
کاظم‌نسب با بیان اینکه توسعه صنایع فرآوری می‌تواند به پایداری اشتغال در مناطق نخل‌خیز منجر شود، گفت: ایجاد زیرساخت‌های صنعتی در کنار نخلستان‌ها، علاوه بر کاهش خام‌فروشی، فرصت‌های تازه‌ای برای اشتغال، فعالیت واحدهای کوچک و توسعه کسب‌وکارهای مرتبط با خرما فراهم می‌کند. اگر محصول خرمای خوزستان با استاندارد مناسب، بسته‌بندی مطلوب و برنامه بازاریابی منسجم وارد بازار شود، منافع حاصل از آن بیش از گذشته به تولیدکنندگان و جوامع محلی باز خواهد گشت.
اظهارات فعالان و پژوهشگران این حوزه، بیانگر این است که صنعت خرما در خوزستان با یک «بحران چندوجهی» روبه‌روست؛ بحرانی که از سطح تولید(کمبود آب و شوری خاک) آغاز شده، در مرحله فرآوری با نبود سرمایه و تجهیزات متوقف می‌شود و در نهایت در مرحله صادرات، با چالش‌های لجستیکی و قوانین دستوری با مانع مواجه می‌شود.
توسعه و بهبود صنعت خرما نیازمند عزم جدی مسئولان در رفع مشکلات و موانع، همکاری بخش خصوصی و همراهی نخلداران است تا صنعت خرما در خوزستان از چرخه فرسوده کنونی عبور کند و به جایگاه شایسته خود در بازارهای داخلی و جهانی دست پیدا کند. برای تبدیل شدن خوزستان از یک «تولیدکننده خام» به یک «قطب صادراتی با ارزش افزوده بالا»، لزوم ورود دولت در قالب تسهیلات کم‌بهره، ایجاد زیرساخت‌های سردخانه‌ای و اصلاح سیاست‌های صادراتی و نرخ‌گذاری، بیش از پیش احساس می‌شود.