اخیرا وزیر امور خارجه عراق اعلام کرده که آمریکا رسما از این کشور خواسته است که تمام مرزهای مشترک با ایران را به غیر از دو گذرگاه را مسدود کند. این اظهارات سبب شده محدودیتهای ایجاد شده در برخی مرزهای مشترک دو کشور در راستای فشارهای آمریکا توصیف شود.
در همین زمینه، جهانبخش سنجابی شیرازی، دبیرکل اتاق بازرگانی مشترک ایران و عراق در گفتوگو با خبرنگار بازار درخصوص تاثیر این اتفاق، بیان کرد: از نظر واقعیت تجاری، این موضوع ممکن است در کوتاهمدت تغییر جزئی در حجم تجارت ما ایجاد کند؛ چرا که هر یک از این مرزها ظرفیتی دارند که شبکه تجاری دو کشور از آن استفاده میکند. با این حال، تجربه ما نشان میدهد که به دلیل تعدد مراکز ورودی بین دو کشور، یعنی وجود هفت مرز رسمی و حدود ۱۱ گذرگاه غیررسمی دیگر که در مجموع به ۱۸ گذرگاه میرسد، مسدود شدن یکی از این مرزها یا حتی چند مورد از آنها در میانمدت تاثیر معناداری بر تجارت دو کشور ندارد.
سنجابی شیرازی افزود: دلیل این موضوع آن است که هر محموله تجاری فروشنده و خریدار مشخصی دارد و محل تحویل آن نیز بر پایه توافق میان صادرکننده و واردکننده تعیین میشود. بنابراین، در صورت لزوم مبادی ورودی کالا تغییر میکنند. تجربه نشان میدهد که اگر یکی از مرزهای مجاور مسدود شود و چشماندازی برای بازگشایی آن طی یک هفته وجود نداشته باشد، صادرکننده ایرانی و واردکننده عراقی توافق میکنند که محمولهای را که پشت مرز مانده است، از طریق یکی دیگر از گذرگاهها به طرف عراقی تحویل دهند.
در کوتاه مدت و کمتر از دو هفته میتوانیم آثار مقطعی این محدودیت را در صادرات به خصوص در همان منطقه مشاهده کنیم. اما در میانمدت، این آثار از طریق عبور محمولهها از گذرگاههای مجاور جبران میشود و تاثیر محسوسی بر کلان تجارت نخواهد داشت
دبیرکل اتاق بازرگانی مشترک ایران و عراق اضافه کرد: فاصله میان این گذرگاهها نیز آنقدر زیاد نیست که هزینههای سربار به صورت چشمگیری افزایش پیدا کند. تقریبا هزینههای سربار این جابهجایی کمتر از هزینههای دموراژ محموله در نقطه صفر مرزی است. بنابراین در کوتاه مدت و کمتر از دو هفته میتوانیم آثار مقطعی این محدودیت را در صادرات به خصوص در همان منطقه مشاهده کنیم. اما در میانمدت، این آثار از طریق عبور محمولهها از گذرگاههای مجاور جبران میشود و تاثیر محسوسی بر کلان تجارت نخواهد داشت.
سنجابی شیرازی گفت: البته این موضوع جغرافیای آمایش تجاری را دچار تغییر میکند. برای مثال، فرض کنید مرز سومار که در حال حاضر بسته شده است، موجب کاهش سهم شهر مندلی در تجارت شود. این اتفاق میتواند آثاری به همراه داشته باشد و فعالان تجاری و مرزی آن منطقه فشار بیشتری بر دولت محلی و دولت مرکزی خود وارد کنند تا این محدودیت برداشته شود. مشابه اتفاقی که در مرز چذابه رخ داد و باعث شد طرف عراقی فارغ از این که به چه بهانهای مرز را مسدود کرده بود، اعلام بازگشایی کند و مرز دوباره فعال شود.
سنجابی شیرازی در پاسخ به این سوال که آیا احتمال بسته شدن تمام مرزهای زمینی ایران با عراق با تشدید فشارهای آمریکا وجود دارد، گفت: خیر، مهمترین دلیل من نیز این است که مطالبه آمریکاییها از دولت عراق، براساس اطلاعات افشاشده از سوی طرف عراقی بهویژه آخرین موضعگیری وزیر امور خارجه عراق، به بیش از دو ماه قبل برمیگردد. این موضوع مربوط به همان دورهای است که وزیر خزانهداری آمریکا اعلام کرد در حال رایزنی با کشورهای همسایه ایران از جمله ترکیه، عراق و پاکستان است. این مطالبه به صورت مکتوب از سوی وزارت خزانهداری آمریکا به کشورهای همسایه ایران ابلاغ شده است. با این حال به نظر نمیرسد ظرفیتهای اجتماعی موجود در داخل کشور عراق، چنین تصمیمی را امکانپذیر کند. بعید میدانم دولتمردان عراقی بخواهند چنین ریسکی را به مردم خود تحمیل کنند؛ زیرا به اعتقاد من، فشار اجتماعی ناشی از این تصمیم فراتر از فشارهای آمریکاییها خواهد بود.
صرفنظر از فشار اجتماعی، یک واقعیت اقتصادی نیز وجود دارد، بهطوریکه حدود ۱۳ تا ۱۷ درصد کالاهای مصرفی عراق از طریق مرزهای جغرافیایی ایران تامین میشود. عراق از منافذ ورود کالا است و در مقابل، واردات قابل توجهی از عراق به سمت ایران نداریم. بنابراین، بستن مرزها به معنای تحریم مردم عراق خواهد بود و به نظرمیرسد دولتمردان عراق هوشمندتر از آن هستند که بهخاطر خواستههای آمریکاییها، مردم خودشان را تحریم کنند
به گفته سنجابی شیرازی، صرفنظر از فشار اجتماعی، یک واقعیت اقتصادی نیز وجود دارد، بهطوریکه حدود ۱۳ تا ۱۷ درصد کالاهای مصرفی عراق از طریق مرزهای جغرافیایی ایران تامین میشود. عراق از منافذ ورود کالا است و در مقابل، واردات قابل توجهی از عراق به سمت ایران نداریم. بنابراین، بستن مرزها به معنای تحریم مردم عراق خواهد بود و به نظرمیرسد دولتمردان عراق هوشمندتر از آن هستند که بهخاطر خواستههای آمریکاییها، مردم خودشان را تحریم کنند.
وی گفت: تجربه نشان میدهد که در همین موارد انسداد مرزی، دستکم در محدوده جمعیتی منتهی به مرز مورد نظر، عمدتا افزایش قیمت و در برخی موارد افزایش شکاف قابل توجه قیمتها ایجاد میشود که این موضوع نارضایتی مردمی را تشدید میکند. بر همین اساس، بعید میدانم چنین اتفاقی رخ دهد. اگرچه ممکن است در دولت عراق افرادی وجود داشته باشند که علاقهمند باشند به فشارهای آمریکا پاسخ مثبت بدهند، اما به نظر نمیرسد واقعیتهای میدانی به این افراد اجازه چنین تصمیمی را بدهد.
دبیرکل اتاق بازرگانی مشترک ایران و عراق گفت: توصیه من این است که فعالان اقتصادی در بازار عراق تلاش کنند در مواجهه با شرایطی که بعضا از سوی عوامل بیرونی و خارج از اختیار عراقیها تحمیل میشود، انعطافپذیری بیشتری داشته باشند، خود را با شرایط پیشرو تطبیق دهند و چندان تحتتاثیر فشارهای رسانهای قرار نگیرند. واقعیتهای میدانی حکایت از آن دارد که این انسدادهای مرزی دائمی نخواهد بود و احتمالا در کمتر از یک ماه آینده، مرز سومار نیز بازگشایی خواهد شد.
سنجابی شیرازی درخصوص آخرین وضعیت تجاری ایران و عراق و تاثیرات جنگ اخیر بر این روند نیز گفت: مانند هر اتفاق دیگری، روند تجارت نیز از هرگونه پدیدهای که در محیط پیرامونی رخ میدهد، تاثیر میپذیرد. فرایند و روند تجاری ایران و عراق نیز از این قاعده مستثنا نیست. خوشبختانه آمار نشان میدهد هر چقدر از جنگ رمضان فاصله میگیریم، روال تجاری ایران و عراق به سطح و مدار قبلی خود بازمیگردد.
پس از جنگ ۹ اسفند و در شش ماه نخست سال جاری، صادرات ما به عراق حدود ۲۸ درصد کاهش داشته است. دلیل این موضوع آن بود که عراقیها اقداماتی انجام داده بودند و بخشی از کاهش واردات این کشور نیز به ایران تحمیل شده بود. از سوی دیگر، به دلیل شرایط جنگی، محدودیتهای وارداتی متعددی اعلام کرده بودیم و مقصد صادراتی بخش قابلتوجهی از این کالاها عراق بود. در نتیجه، امکان صادرات برای بازرگانان ایرانی وجود نداشت
سنجابی شیرازی تصریح کرد: پس از جنگ ۹ اسفند و در شش ماه نخست سال جاری، صادرات ما به عراق حدود ۲۸ درصد کاهش داشته است. دلیل این موضوع آن بود که عراقیها اقداماتی انجام داده بودند و بخشی از کاهش واردات این کشور نیز به ایران تحمیل شده بود. از سوی دیگر، به دلیل شرایط جنگی، محدودیتهای وارداتی متعددی اعلام کرده بودیم و مقصد صادراتی بخش قابلتوجهی از این کالاها عراق بود. در نتیجه، امکان صادرات برای بازرگانان ایرانی وجود نداشت.
دبیرکل اتاق بازرگانی مشترک ایران و عراق گفت: طی ۵۰ روز گذشته، بخشی از این کاهش را جبران کردهایم و در حال حاضر، میزان افت صادرات نسبت به مدت مشابه هفت ماهه سال گذشته به کمتر از ۲۰ درصد رسیده است و امیدواریم تا پایان سال این موضوع جبران شود. اگر وضعیت باثباتی داشته باشیم و عراقیها بتوانند نفت خود را بفروشند، چشمانداز ما این است که به رقم صادرات سال گذشته دست پیدا کنیم.